مقولات ابزار ذهن ما برای شناخت حقایق اطراف است. بشر اشیای خارجی یا مفاهیم ناظر به آن ها را ذیل یکی از مقولات قرار داده است و فهم می کند. اما میزان صدق مقولات بر تمام واقعیات خارجی و تمام حقایق هستی هنوز به درستی مشخص نیست. آنچه در آرای برخی فلاسفة مشاء دیده می شود این است که مقولات و پیرو آن انواعی که ذیل آنها ایجاد می شود نقش تعیین کننده در تعین نوعی موجودات دارند و صرفاً ابزار طبقه بندی موجودات در ذهن انسان نیستند. در این میان ملاصدرا دیدگاه متفاوتی از مقولات را در آراء خود نشان می دهد و آن ها را محدود به حوزة اعتباری ماهیات می داند. بدیهی است زمانی که اصالت را از آن وجود و نه ماهیات بدانیم تمام اعتبارات و قوانین حاکم بر ماهیت نیز غیر واقعی و اعتباری خواهند شد. بنابرین ما در فلسفة ملاصدرا مجبور به تابعیت از مقوله و ملزم به مقوله بندی نیستیم و می توانیم ادعا کنیم که در فلسفة ملاصدرا اهمیت و محوریت مقولات به عنوان امر محوری در تعین نوعی موجودات از بین می رود و یک موجود می تواند از نوعی به نوع دیگر و از مقوله ای به مقولة دیگر تغییر ماهیت بدهد بدون اینکه امر محالی لازم بیاید. در این مقاله، ابتدا به نحو اجمالی به ذکر نمونه ها و مواردی اشاره خواهیم کرد که نشان دهندة استثناهایی در مورد شمول و جامعیت مقولات در لابلای آراء فلاسفه گوناگون است. خارج بودن نمونه هایی از حقایق از حیطة مقولات و مناقشه بر سر عدد کلی مقولات نمونه هایی از این دست است. پس از آن سعی شده، نکتة پیش گفته به همراه مثال هایی از آثار ملاصدرا بیان شود. در نهایت به بررسی مقولات و جایگاه آن در نظام اصالت وجودی پرداخته خواهد شد. بدیهی است که بررسی چنین مسائلی نیازمند تحلیل، استخراج و استنباط از آراء فیلسوف است و در این مقال نیز مقصد و منظور پژوهشگران لزوماً جویا شدن شواهد صریح متنی دال بر این موضوع نیست. لیکن استفاده از متن در جهت توضیح مقصود امری اجتناب ناپذیر است.

از شیخ الرئیس ابوعلی سینا رسایلی در منطق به ثبت رسیده که تاکنون به صورت نسخ خطی باقی مانده است و بعضا انتساب آنها به وی نیز محل تردید است. بررسی و تحلیل این آثار و مقایسه آن با آثار محرز الانتساب ابن سینا در مشخص کردن میزان احتمال انتساب این آثار و همچنین استقصای حداکثری نظرات وی در این زمینه ضروری است. پژوهش در این راستا علاوه بر ضرورتهای ذکر شده موجب تصحیح فهرستهای مربوط به آثار شیخ و گاه یافتن نسخی ثبت نشده می شود. یکی از این رسایل «الاشاره الی علم المنطق» است که در این مجال مورد تصحیح و تحلیل قرار گرفت. این رساله چنان چه از نامش پیداست به برخی از مسایل منطقی اشاره مختصر و گذرا دارد.مسایل مطرح شده در این تعالیق کوتاه، شامل چیستی منطق و فایده آن، مقولات عشر، اقسام قیاس، حد جنس، حد نطق، مقول در جواب «ای»، قیاس مختلطه، انواع محمول و محمول براهین است که بوعلی نظرات انتقادی خود را در مورد آنچه پیشتر درباره برخی از این موارد آمده بیان می دارد.

مقاله حاضر به بررسی این مسأله می پردازد که آیا مفهوم جوهر، جنس و مقوم انواع جوهری است یا آنکه مفهومی انتزاعی و غیر ماهوی است؟ غالب حکیمان مسلمان از جنسیت جوهر دفاع کرده اند و تعداد اندکی که فخر رازی در صدر آنهاست قائلند که جوهر جنس و مقوم انواع جوهری نیست. ملاصدرا مدافع جنس بودن جوهر است و ادله منکرین را به نحو گسترده مورد نقد قرار داده است. در این نوشته نخست اهم ادلة منکرین جنسیت جوهر را گزارش می کنیم. سپس نقدهای صدرا بریکایک آنها را مورد بررسی قرارداده و نشان خواهیم داد که نقدهای حکیم نه تنها از قوت آن ادله نکاسته، بلکه در جای جای، ناخواسته مدعای منکرین را تقویت نموده است. در گام بعد دو دلیل بر اثبات جنسیت جوهر-یکی از صدرا و دیگری از علامه طباطبایی-گزارش شده آنگاه مورد نقد و ارزیابی قرار گرفته اند، در نهایت بیان شده است که نظریة جنس بودن جوهر هیچ دلیل مستحکمی ندارد. حال آنکه بر نفی جنسیت جوهر ادله قابل اعتنایی وجود دارد. در پایان به این نکته پرداخته ایم که نفی جنسیت جوهر پیامد های فلسفی مثبتی خواهد داشت که سه مورد از آنها را مورد بررسی قرار داده ایم: الف-مقوله بندی جدید از جواهر. ب-رفع ابهام از جوهریت نفس وسایر بسائط. ج-رفع ابهام از جوهریت واجب تعالی.

چکیده فارسی:اگر قرن دهم هجری را عرصه تجدید حیات سیاسی و فکری برای تاسیس نظام عرفی کشور - ملت بنامیم، قرن یازدهم عبارت از تفصیل آن اجمال و باعث وضوح و روشنی آن نظام در همه حوزه های سیاسی و فکری و اجتماعی می باشد. بر این اساس شاهد مرزبندی ها و تعارض های گوناگون ذهنی و فکری هستیم که هرکدام مدعی رهیافتی مستقل برای اداره زندگی می باشند. اما فضای قرن دوازدهم معطوف به جستجوی راه های اعتدالی با تکیه بر عمل گرایی است و نوعی گریز از تنازعات پیشین را نشان می دهد.   چکیده عربی:إننا اذا اطلقنا علی القرن العاشر الهجری هو قرن التجدید للحیاة السیاسیة والفکریة من اجل تأسیس نظام عرفی حکومی - وطنی فإن القرن الحادی عشر هو عبارة عن تفصیل ذلک بشکل إجمالی ویوضحه فی جمیع المجالات السیاسیة والفکریة والإجتماعیة وعلی هذا الاساس فإننا نری ان هناک إتجاهات وتعارضات ذهنیة وفکریة مختلفة یدعی کل واحد منهم علی إنه الاتجاه المستقل القادر علی إدارة دفة الحیاة واما مناخ القرن الثانی عشر فإنه معطوف بالبحث عن الآلیات والنظریات المعتدلة وذلک من خلال الاستناد علی النهج العملی ونوع من الهروب عن الخلافات والتجاذبات السابقة.